تیلیم خان شعرینده اویودلر/ دوکتور ح.م.گونئیلی

آچیقلاما: بو مقاله حکیم تیلیم خان بئشینجی قورولتاییندا ساوانین مرغئی کندینده اوخونموشدور.

تخميناٌّ۱۸۰ ايل بوندان قاباق دوٍنياسيني دَييشن حکيم تيليم­خانين حياتي باره­ده هله ­ده اؤيرنيلمه­ميش چوخ شئيلر واردير.

اوْنون نه قدر تحصيل آلديغي، هانسي اؤيرتمنلرين مکتبيندن فايدالانديغي، اؤز دؤورونون هانسي سؤز اوستادي، شاعيري، عاشيغي­ايله اوتور- دور ائله­ديگي، کيملردن تأثير آلديغي، کيملره اؤز زامانيندا تأثير قويدوغو، يازديغي شئعرلرين عوٍنوان سايلاري، شئعر بيچيملري و مؤوضوعلاري­نين سايي هله­ليک تدقيقاتچي­لاريميزا بللي اولماسا دا، شئعريني آراشديرديقجا باشا دوٍشمک اولور کي، او، درين ايستئعدادا ماليک اولموش، تحصيل آلديقدا عرب و فارس ديللريني اؤيرنديکجه چوخلو ديني مؤوضوعللاري دا اؤيرنميش و چوخ احتمال کي، اوستادلاري شئعر صنعتلري­ايله تانيش اوْلموش و يا شاعير اؤزو, شئعر صنعتلريني بيلن شاعيرلر و عاشيقلارلا دا گؤروشلر کئچيرميشدير. البته اونون سايي آز اولان شئعرلشمه­لريندن ­ده بللي اولور کي، ذؤوق اهلي­ايله قونوشمالاري واريميش؛ آمما بو قوْنوشمالارين نه اؤلچوده اوندا تأثيرلي اولدوغو و يا اونون باشقالارينا ائتگي بوراخديغي باره­ده هله­ليک سؤز دانيشماق چتيندير.

شاعيرين بو گوٍنه قدَر الده ائديلميش شئعرلرينه گلديکده ايسه، نئجه کي ۱۳۸۶- جي ايلده  کئچيريلن تيليم­خان قورولتايينا قلمه آلديغيميز «تيليم خان شئعريميزين بوتون فورمالاري­نين نوٍماينده­سي» باشليقلي مقاله­­ميزده ده سؤيله­ميشديک, او, شعريميزين چوخلو فورمالاريندا طبعيني سيناميشدير. يئنه ­ده همين سؤزه داياناراق، بونو دا آچيقلاماق لازيمدير کي، اوْنون شئعرلري­نين لاپ آغير بؤلومونو تشکيل ائله­ين «قوشمالاري» حجمجه داها چوخ اولدوغو کيمي, گؤزلليکجه­ده جيغالي تجنيس شئعرلريني موٍستثنا ائله­مک شرطي­ايله باشقا شئعر فورمالاري­ايله فرقلي و عوٍمومييتله اونلاردان گؤزلديرلر. آچيق سؤز بو کي، تيليم­خان, ديليمزه داهادا ياتغين، دوْغما و ديلچيليک اوٍصوللاري ايله ­ده اوزلاشان شئعر بيچيمي­ايله داها دا آرتيق اوٍنسويت قورموش، همين بيچيمين چوخلو مؤوضوعلاري و فورمالاريندا طبيعيني سيٌناميشدير.

منجه شاعيرين ائل شاعيرينه چئويريلمه­سي، شئعرلري هئچ بير علم مرکزي، طرفيندن قورونوب ساخلانيلماياراق، يالنيز خالقين ديلينده و سينه دفترلرينده ساخلانيلماسي­نين دا رمزي و سيرّي ائله بورادادير. تيليم­خان شئعرينده داشينان فيکيرلر, آرزو- ايستکلر، سئوگي- نيفرتلر يالنيز تيليم­خانا مخصوص اولان فيکر، آرزو- ايستک، سئوگي و نيفرتلر دئييل، بلکه اونلار، بوٍتون خالقين ايچريسينده دولاشان فيکيرلر، آرزو- ايستکلر و سئوگي نيفتلردير کي، تيليم خانين ديلي و قلمي ايله سسلنير، خالقين يادداشينا جالانير، خالقين ياشاييشي­ايله يوغرولور، نسيلدن- نسيله کئچير، خالق ياشاديقجا، اثرلر ده ياشايير، شاعيري­ ده ياشاديرلار.

تيليم­خانين موٍختليف بيچيملرده قوشولان شئعرلري­نين هاميسيندا ديني مضمونلار، سئوگي- محبت ائلئمئنتلري، گؤزل اخلاقي قوْنولار، اؤيودلر و تاپشيريقلار، بوْلون- سوْلون دويولماقدادير؛ آنجاق اؤنجه ايشاره ائديلن کيمي، اوْنون شئعري­نين هم کميّت، هم­ ده کئيفيتجه آغير حيصّه­سيني تشکيل ائدن قوشمالاريندان داها چوخ دانيشماق اولار؛ آمما سؤز اوزانماسين،- دئيه، بو دانيشيقدا شاعيرين «قوشما»لار بيچيمينده يازديغي شئعرلرينده ­ده يالنيز «اؤيوت» داشييان شئعر پارچالاريندان اؤرنکلر گؤسترمه­يه کيفايتلنيريک.

تيليم­خان بير دوٍنيا گؤرموش، دوٍنيانين ايستي- سويوغونو دويموش آغ ساققال کيمي بوٍتون اينسانلارا خطاباٌّ بير قوشماسيندا بئله دئيير:

آدم اوغلو هاوالانما هاوايا                                                                                                           

پيلله- پيلله ائننده­دير تاماشا

حؤکم اولدو آللاهدان: قاييت بورادان!                                                      

شجر آتا مينَنده­دير تاماشا

ائل شاعيري، عوٍموم خالقا نصيحت ائتديگي کيمي اؤز نفسيني ­ده نصيحت ائدير. اؤزونو، اؤز نفسيني، هر اسن يئل­ايله بوياندان او يانا اسمه­مگه، بير اوٍزلولوگه، دايانيش و ديره­نيشه, سؤزو هم­ ده عملي خالقا فايدالي اولماغا, يئرسيز و فايداسيز ايشلردن چکينمه­يه چاغيراراق بئله قلمه آلير:

 گؤيول، هرزه­گرد تک هر يانا دؤنمه

گؤيول گرک بير ايلقاره بند اولا

بير سؤزلر دانيشا خلاييق پسند

بير نئيي سبز ائده، سويو قند اوْلا

او, «کؤهنه پامبيق بئز اولماز، قاري دوٍشمن دوست اولماز» کيمي آتالار سؤزوموزون و زنگين دئييملريميزين تأثيرينده بئله گؤزل، حيکمتلي مصيراعلار يارادير:

کؤهنه دوٍشمنينن لاف- دوست وورما

نانجيبله گئديب، اوتوروب- دورما

نامرد قاپيسيندا بوينونو بورما

گر صاحيب- آلتميش پارچا کند اولا

تيليم­خان هئچ واخت اؤزونو مال، وار، دؤولت و دوٍنيانين اؤتري، عئيني حالدا آلداديجي ثروتلري­نين اسيري ائله­مير، اونا دَيَرلي اولان, معنوي دَيَرلر و معنوي دَيَرلر يييه­سي اولان اينسانلاردير. او مرد کيشي­لرين، داها دوغروسو عوٍمومييتله جامعه­نين بو معنوي ثروتلري­نين قوجالماسينا، ايشدن دوٍشمه­سينه داها آرتيق حئييفسيله­نير:

حئييف اولار مرد کيشي­لر قوجالار

نامرد کيشي گلر اوندان باج آلار

بير چينه کي پايه­سيندن کج اولار

باشي عرشه گئتسه، اعتباري يوخ

شاعير، درين دوٍشونجه­يه صاحيب اوْلدوغو اوٍچون، اوخوجوسونو هر يئرده دوٍشونمه­يه، فيکر ائله­مه­يه، هر نه­يي يوخلاماقلا ياخشي- ياماني سئچمه­يه، هر نه­يي اولدوغو کيمي تانيماغا چاغيرير:

گـُرکِ بياباني ميش ائيله­مزلر

اگر سوٍد وئرسه ده، ياغي ياغ اولماز

هر الوان چيچگه لاله دئمزلر

رنگي احمر اولسا، داغي داغ اولماز

و يا:

تويدا غمگين اولوب، هر ياسدا گوٍلمه

بو يولو اؤزويه مرتبه بيلمه

هر مزار اوٍستونه بؤرکويو چالما

اؤلوسوز قبيره آغلاماق اولماز

رئاليست و تکلّوفسوز شاعير آيري بير شئعرينده دئيير:

مني منع ائيله­مه ظاليم- گوٍمراه

قارقا بوٍلبول اولماز، بوٍلبول باز اولماز

اوت کؤک اوسته بيتر، اصليني ايستر                                                                   

قارا پالاس يوماغينان بوز اولماز

تيليم خان قوشمالاريندا اؤيود داشييان ميصراعلار نه قدَر دئيه­سن چوخدور. آنجاق «عاريفه بير ايشاره بسدير»،- دئيه، ائله بو قَدَرله کيفايتلنيريک،

۱۳۸۷/۴/۲۶ ح . م. گوٍنئيلي

 

یک پاسخ to “تیلیم خان شعرینده اویودلر/ دوکتور ح.م.گونئیلی”

  1. الیاس Says:

    سلام آقای امیری نظرلریزی گوردوم آقای غلامیه ده اطلاع وئردیم انشائ الله سیزی گوره بلیک.اللرینیز آغروماسون.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: